Towarzystwo Ochrony Zabytków Kolejnictwa i Organizacji Skansenów (TOZKiOS) to stowarzyszenie miłośników kolei z Pyskowic na Górnym Śląsku, działające od 1998 roku. Na terenie dawnej parowozowni wachlarzowej przy stacji Pyskowice zgromadziło ponad 60 zabytkowych pojazdów szynowych: około 27 parowozów, kilkanaście lokomotyw spalinowych, wagony pasażerskie i towarowe, a nawet przedwojenny elektryczny zespół trakcyjny. Ma też coś, czym może się pochwalić niewiele organizacji społecznych w Polsce: własny, sprawny parowóz towarowy Ty42-24, który prowadzi pociągi retro po liniach całego kraju.
| Pełna nazwa | Towarzystwo Ochrony Zabytków Kolejnictwa i Organizacji Skansenów Pyskowice |
|---|---|
| Skrót | TOZKiOS (także TOZK) |
| Forma prawna | stowarzyszenie, organizacja pożytku publicznego |
| Założenie | 1998; KRS 0000031208 (wpis z 21 września 2001) |
| Siedziba | Pyskowice, powiat gliwicki, woj. śląskie |
| Skansen | dawna lokomotywownia Pyskowice: hala wachlarzowa, wieża wodna, wagonownia |
| Kolekcja | ponad 60 pojazdów: ok. 27 parowozów, 19 spalinowozów, ok. 15 wagonów pasażerskich, ponad 20 towarowych |
| Czynny parowóz | Ty42-24 (Fablok 1945), sprawny od 2013 roku |
| Najstarsze eksponaty | wagony z lat 1909–1915, spalinowóz Kö 0130 z 1934 roku |
Najważniejsze fakty
- Towarzystwo powstało w 1998 roku; skansen urządza w parowozowni wachlarzowej działającej od 1902 roku przy stacji Pyskowice.
- Kolekcja liczy ponad 60 pojazdów, w tym około 27 parowozów i 19 lokomotyw spalinowych.
- Ty42-24 (Fablok 1945) po ponad 4 latach naprawy wrócił do ruchu w 2013 roku i prowadzi pociągi retro w całej Polsce.
- W zbiorach jest osiem tendrzaków typu TKp „Śląsk” i spalinowóz Kö 0130 z 1934 roku.
- Pyskowice słynęły z kolei piaskowej, na której para przetrwała do 15 kwietnia 1993 roku.
Historia kolei w Pyskowicach
Stacja węzłowa i kolej piaskowa
Pierwszy pociąg dotarł do Pyskowic (niem. Peiskretscham) 15 sierpnia 1879 roku, gdy otwarto przedłużenie linii z Wrocławia przez Opole i Toszek w stronę Bytomia. Już w 1880 roku doszły odgałęzienia do Gliwic Łabęd i Zabrza Biskupic, więc niewielkie miasto szybko stało się stacją węzłową. Od 1902 roku pracowała tu duża parowozownia wachlarzowa, ta sama, w której dziś mieści się skansen.
Drugą kolejową tożsamością Pyskowic jest kolej piaskowa. W 1909 roku powstało przedsiębiorstwo, które zbudowało linię do przewozu piasku podsadzkowego dla śląskich kopalń. Ciężkie składy z kilkudziesięcioma trzyosiowymi wagonami ciągnęły tendrzaki Borsiga o układzie osi 1-5-0, a w 1935 roku dołączyły do nich słynne parowozy TKz: maszyny o masie służbowej 139 ton, uznawane wtedy za najcięższe tendrzaki w Europie. Ich słabą stroną były małe zapasy paliwa przy bardzo wydajnym kotle. Do dziś przetrwał jeden egzemplarz, TKz 211, eksponat warszawskiego muzeum kolejnictwa.
Wojna i plany wielkiej rozrządowej
W czasie II wojny światowej Górny Śląsk stał się zapleczem przemysłowym III Rzeszy, a ruch kolejowy gwałtownie wzrósł. Niemcy zaczęli przebudowywać Pyskowice w dużą stację rozrządową: wydłużali stanowiska w parowozowni, planowali nowe grupy torów i drugą lokomotywownię. Prac nie ukończono, a ich ślady wciąż można znaleźć w okolicy: żelbetowe konstrukcje nad rzeką Dramą, przyczółki wiaduktów przy ul. Mickiewicza i fragmenty murów z kanałami rewizyjnymi niedokończonej hali. Ciekawostką jest, że tuż po wojnie przez Pyskowice biegł tor szerokości 1524 mm, przekuty dla potrzeb Armii Czerwonej i wywozu dóbr ze Śląska na wschód.
Złote lata PRL
17 maja 1953 roku otwarto linię z Lublińca do Pyskowic, która odciążyła węzeł w Tarnowskich Górach. 3 października 1960 roku przez Pyskowice przejechał inauguracyjny elektryczny zespół ED70-01 na zelektryfikowanej magistrali Gliwice – Opole – Wrocław. W grudniu 1964 roku, na Barbórkę, uruchomiono pięciokilometrową linię do stacji Pyskowice Miasto, która obsługiwała nowe osiedle. Na kolei piaskowej parowozy zastępowały stopniowo spalinowozy TEM2 i M62 oraz elektrowozy 3E.
Mimo to para trzymała się w Pyskowicach wyjątkowo długo. Pod koniec lat 70. stacjonowały tu trzy amerykańskie parowozy Ty246 z powojennej pomocy UNRRA (numery 24, 38 i 58); tendry dwóch z nich należą dziś do Towarzystwa i są jednymi z ostatnich śladów tej serii w Polsce. W 1983 roku pożegnano ostatnie parowozy Tp4 kolei piaskowej. Parowozownia była też jednym z nielicznych miejsc, gdzie w czasach zakazu fotografowania kolei wpuszczano zorganizowane grupy miłośników z zagranicy, dlatego zachowało się wiele kolorowych zdjęć z tamtych lat.
Ostatni parowóz kolei piaskowej, Ty51-140, odjechał z Pyskowic pod parą 15 kwietnia 1993 roku. Lata 90. przyniosły upadek węzła: w 1999 roku zamknięto dla towarów dwutorową linię do Zabrza Mikulczyc, 2 kwietnia 2000 roku z Pyskowic Miasta odjechał ostatni pociąg pasażerski, a w 2004 roku tę linię rozebrano. Niedokończone pozostały też perony i tunel budowanej od lat 80. Kolei Ruchu Regionalnego, która miała połączyć Pyskowice z Katowicami i Dąbrową Górniczą. Z dawnego układu torowego o długości około 5 km zostały tory szlakowe i fragment dzierżawiony przez Towarzystwo.
Historia Towarzystwa
Początki: Ol49-12 i rok 1998
Zaczęło się w 1993 roku, gdy grupa zapaleńców wynajęła halę lokomotywowni w Pyskowicach Kotlarni i sprowadziła tam parowóz Ol49-12. Pod kierunkiem Jerzego Wichera, z pomocą byłych pracowników Warsztatów Głównych Parowozów w Przezchlebiu, maszynę przywrócono do ruchu. Według Towarzystwa przez następne 10 lat, do czerwca 2007 roku, Ol49-12 jeździł jako czynny eksponat muzeum kolei w Maldegem w Belgii. Wtedy też narodził się pomysł stowarzyszenia, które formalnie zawiązano w 1998 roku. Pierwszym parowozem w kolekcji był TKp 3409 z Huty Łabędy, pozyskany jeszcze w 1997 roku.
TKp 4422 i pierwsze wystawy
Przez lata wizytówką Towarzystwa był TKp 4422 „Śląsk”, według TOZKiOS jedyny sprawny parowóz tego typu w kraju. Naprawę główną kotła przeprowadzono około 2003 roku wspólnie z pyskowicką firmą PPHU „Januszewski Wicher”. Lokomotywa prowadziła pierwszy pociąg towarowy przy otwarciu terminalu w Porcie Gliwice, gościła na obchodach w KWK Julian w Piekarach Śląskich i wystąpiła w odcinku „Operacja Foxley” cyklu „Sensacje XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego. W latach 2004–2005 Towarzystwo organizowało na swoim terenie wystawy taboru.
Członkowie TOZKiOS pomagali też przy naprawie parowozu TKh 05353 w zakładach ZNiUT w Pyskowicach, zdobywając przy okazji rzadkie dziś uprawnienia kolejowych zawodów. Ten parowóz jeździ dziś jako czynny eksponat Klubu Sympatyków Kolei we Wrocławiu.
Rok 2011: Ty42-44 i Pt47-50
11 kwietnia 2011 roku PKP Cargo przekazało Towarzystwu parowóz Ty42-44, który od 2000 roku stał jako pomnik przy lokomotywowni Katowice. W kwietniu, maju i czerwcu wolontariusze odnowili go w katowickiej hali wachlarzowej i skończyli tuż przed Dniami Techniki Kolejowej. 18 czerwca 2011 roku Ty42-44 i pospieszny Pt47-50, zwany Petuchą, stanęły na wystawie w Gliwicach. Dzień później oba parowozy wróciły do Pyskowic.
Ostatnie lata
Towarzystwo protestowało przeciw rozbiórce bramowej nastawni Pk5 w Pyskowicach. Po jej demontażu w maju 2023 roku stalowy szkielet trafił na teren skansenu, a w styczniu 2024 roku przejął go nieodpłatnie Powiat Gliwicki. W lipcu 2024 roku patronat nad działaniami Towarzystwa objęła Politechnika Opolska, a we wrześniu 2024 roku kolekcję powiększyły spalinowóz LDH45-24 oraz wagony 206S i 220S. W 2013 roku działalność TOZKiOS wyróżnił Zarząd Województwa Śląskiego.
Ty42-24, parowóz-maskotka
Ty42-24 zbudowano w 1945 roku w Fabloku w Chrzanowie (numer fabryczny 1529), z kotłem wykonanym w 1943 roku w ZNTK Wrocław. Przez całą karierę jeździł głównie na Śląsku, w parowozowniach Sędziszów, Pyskowice, Katowice, Chebzie, Szopienice, Łazy, Bielsko, Czechowice-Dziedzice i Szczakowa. Ostatnie lata spędził w Łazach jako kocioł grzewczy. Wycofany w 1991 roku i skreślony z inwentarza pod koniec 1998 roku, przez lata niszczał na bocznym torze.
Towarzystwo przejęło go w połowie pierwszej dekady XXI wieku. Przewóz z Łaz zorganizowano dzięki firmie PTK Zabrze: w maju 2008 roku specjalny pociąg prowadzony spalinowozem TEM2 wiózł parowozy wpięte między węglarki, żeby skład miał wymaganą masę hamowania. Zimą 2008/2009 wolontariusze rozbierali kocioł: wycięli ponad sto płomieniówek, usuwali kamień kotłowy, a próbki blach zbadano w krakowskim UDT z wynikiem pozytywnym. W czerwcu 2009 roku parowóz pojechał na naprawę główną do zakładu PTK w Dzierżnie; część prac wykonały zakłady ZNiUT w Pyskowicach (dziś PROTOR SA), część wolontariusze.
18 czerwca 2013 roku inspektor dozoru technicznego odebrał lokomotywę i dopuścił ją do jazd po wszystkich liniach w Polsce. 10 dni później Ty42-24 odbył jazdę próbną z obciążeniem: przyprowadził do Pyskowic dziesięć pustych wagonów samowyładowczych ze stacji Michał, a potem pojechał z wagonem pasażerskim na piknik kolejowy w Racławicach Śląskich. Po ponad 20 latach przerwy parowóz znów był sprawny.
Od tamtej pory Ty42-24 co roku pojawia się na najważniejszych imprezach: Paradzie Parowozów w Wolsztynie, Parowozjadzie i Gali Parowozów w Jaworzynie Śląskiej. Prowadzi pociągi retro po Śląsku, Opolszczyźnie i Dolnym Śląsku, dojechał też do Warszawy. Według Towarzystwa grał w filmach fabularnych, m.in. w „Obywatelu Jonesie” Agnieszki Holland i w „Ułaskawieniu” Jana Jakuba Kolskiego. W marcu 2020 roku zastąpił nawet niesprawną lokomotywę spalinową w pociągu towarowym z Dzierżna do Knurowa.
Kolekcja taboru
Zbiory pochodzą głównie z zakładów przemysłowych Śląska: kopalń, hut, cukrowni i kolei piaskowych, ale też z tak odległych miejsc jak Siedlce, Ełk czy Węgorzewo. Wiele pojazdów stoi pod gołym niebem i czeka na renowację; Towarzystwo utrzymuje się ze składek, darowizn i pomocy firm, bez stałych dotacji. Poniższe zestawienia opracowaliśmy na podstawie wykazów TOZKiOS (stan z 2026 roku); „KWK” oznacza kopalnię węgla kamiennego, „MD” parowozownię PKP.
Parowozy
| Lokomotywa | Producent | Rok | Układ osi | Ostatnia praca | Stan |
|---|---|---|---|---|---|
| Ol49-15 | Fablok, nr 2617 | 1952 | 1-3-1 | MD Ełk | eksponat |
| Ol49-90 | Fablok | 1954 | 1-3-1 | MD Jarocin | eksponat |
| Pt47-50 | Fablok, nr 1900 | 1949 | 1-4-1 | MD Siedlce | eksponat |
| Ty2-927 | Henschel, nr 27933 | 1944 | 1-5-0 | Łazy | czeka na renowację |
| Ty2-1292 | DWM Posen, nr 793 | 1944 | 1-5-0 | Łazy | czeka na renowację |
| Ty2-1312 | Henschel, nr 27650 | 1943 | 1-5-0 | Korsze | czeka na renowację |
| Ty2-3458 | Krauss-Maffei, nr 16584 | 1943 | 1-5-0 | KPP Szczakowa | eksponat |
| Ty42-24 | Fablok, nr 1529 | 1945 | 1-5-0 | Łazy | czynny |
| Ty42-44 | HCP Poznań | 1945 | 1-5-0 | Katowice | eksponat |
| Ty42-85 | Fablok | 1945 | 1-5-0 | Kluczbork | czeka na renowację |
| Ty43-1 | HCP Poznań, nr 963 | 1946 | 1-5-0 | Gniezno | czeka na renowację |
| Ty45-125 | Fablok | 1951 | 1-5-0 | Szczakowa | eksponat |
| Ty45-158 | HCP Poznań, nr 1068 | 1947 | 1-5-0 | MD Pyskowice | czeka na renowację |
| Ty51-17 | HCP Poznań, nr 1996 | 1954 | 1-5-0 | Kielce | czeka na renowację |
| TKt48-23 | HCP Poznań | 1951 | 1-4-1 | Kluczbork | czeka na renowację |
| TKh 2873 | Fablok | 1951 | 0-3-0 | KWK Victoria | czeka na renowację |
| TKh 5380 | Fablok | 1956 | 0-3-0 | Huta Małapanew, Ozimek | czeka na renowację |
| TKh 5697 | Fablok | 1961 | 0-3-0 | Huta Małapanew, Ozimek | czeka na renowację |
| TKp1 2261 | Fablok, nr 5167 | 1959 | 0-4-0 | KWK Jowisz | czeka na renowację |
| TKp 3409 | Fablok | 1957 | 0-4-0 | Huta Łabędy | w naprawie |
| TKp 4409 | Fablok | 1955 | 0-4-0 | KWK Dębieńsko | eksponat |
| TKp 4422 | Fablok | 1955 | 0-4-0 | Cukrownia Chybie | w naprawie |
| TKp 5161 | Fablok | 1957 | 0-4-0 | KWK Victoria | czeka na renowację |
| TKp 6046 | Fablok | 1961 | 0-4-0 | KWK Dębieńsko | eksponat |
| TKp 15132 | Fablok | 1957 | 0-4-0 | EC Jelenia Góra | eksponat |
| TKp 15347 | Borsig | 1944 | 0-4-0 | KWK Rokitnica | czeka na renowację |
| TKpb3 14486 | Belgia (1904–1927), przebudowa ZNTK Wrocław 1955 | – | 0-3-0 | Prefabet Łódź | czeka na renowację |





Najcenniejsze są parowozy normalnotorowe PKP: pospieszny Pt47-50 (dawny pomnik w Siedlcach), osobowe Ol49-15 i Ol49-90, wojenne niemieckie „Kriegslok” serii Ty2 oraz ich polskie powojenne odpowiedniki Ty42, Ty43, Ty45 i Ty51. Ciekawostką jest TKpb3 14486, belgijski parowóz z początku XX wieku przebudowany w 1955 roku we Wrocławiu.
Seria TKp „Śląsk”
Szczególne miejsce w kolekcji zajmują przemysłowe tendrzaki TKp „Śląsk” (typ fabryczny T2D). Towarzystwo ma siedem lokomotyw z Fabloku i jeden niemiecki pierwowzór z zakładów Borsig z 1944 roku. Fablok budował je od 1950 roku na wzór niemieckiej lokomotywy „Oberschlesien”, do pracy na bocznicach kopalń i hut. Do listopada 1963 roku powstało 406 sztuk, z czego 90 wyjechało do Chin jako seria SLA59. Ostatnią, TKp 6293, dostała KWK Gliwice. W Polsce przetrwało kilkanaście egzemplarzy, a kilka kolejnych jeździ na kolejach muzealnych w Wielkiej Brytanii, Belgii i Holandii.
| Parametr | TKp „Śląsk” |
|---|---|
| Typ fabryczny | T2D (Fablok) |
| Układ osi | 0-4-0 |
| Średnica cylindrów × skok tłoka | 550 × 550 mm |
| Ciśnienie w kotle | 1,4 MPa |
| Powierzchnia ogrzewalna / przegrzewacza | 112,4 m² / 40 m² |
| Średnica kół | 1100 mm |
| Prędkość maksymalna | 40 km/h |
| Masa służbowa | 66 t |
| Zapas wody / węgla | 6,5 m³ / 3 t |
| Długość | 10 980 mm |
Lokomotywy spalinowe
Najstarszą jest Kö 0130 z 1934 roku, według Towarzystwa najstarsza lokomotywa spalinowa w Polsce. Większość spalinowozów to maszyny przemysłowe z Fabloku i Zastalu oraz rumuńskie LDH z zakładów FAUR w Bukareszcie. LDH18-001 to mała, 21-tonowa lokomotywa z 1988 roku z silnikiem Raba-MAN o mocy 132 kW.
| Lokomotywa | Producent | Rok | Ostatnia praca | Stan |
|---|---|---|---|---|
| Kö 0130 | – | 1934 | Polinova, Brzezinka | czeka na renowację |
| 409Da-254 | Zastal | – | Katowice Ligota | eksponat |
| 409Da-436 | Zastal | – | Montochem Gliwice | eksponat |
| 409Da-519 | Zastal | – | ZPW Goczałkowice | eksponat |
| 409D-104 | Zastal | – | Ustrzyki Dolne | eksponat |
| 410D-24 | ZZPK Zielona Góra, nr 24 | 1972 | Kielce | eksponat |
| Ls40-4122 | Fablok | – | ZKS Gliwice | eksponat |
| Ls40-4166 | Fablok, nr 4166 | – | Katowice Ligota | eksponat |
| Ls60-09 | Fablok | – | Metalchem Gliwice | eksponat |
| Ls60-293 | Zastal | – | – | eksponat |
| Ls300-774 | Fablok | – | PRTK Pyskowice | czeka na renowację |
| Ls300-948 | Fablok | – | Huta Batory, Chorzów | eksponat |
| SM03-345 | Fablok, nr 6516 | 1965 | Ustrzyki Dolne | eksponat |
| SM03-403 | Fablok, nr 6202 | 1962 | Chrzanów | eksponat |
| SM40-10 | Ganz (Węgry) | 1958 | MD Stargard Szczeciński | eksponat |
| LDH18-001 | FAUR Bukareszt | 1988 | magazyn rezerw, Opole | eksponat |
| LDH29-006 | FAUR Bukareszt | – | Eurovia, Lubań Księginki | eksponat |
| LDH45-24 | FAUR Bukareszt, nr 25392 | 1988 | Cargo Speed, Braniewo | – |
| LDH70-001 | FAUR Bukareszt, nr 24557 | 1982 | Huta Stalowa Wola | eksponat |
Wagony pasażerskie
| Wagon | Rok | Producent | Ostatnia praca | Stan |
|---|---|---|---|---|
| F (bagażowy) | 1914 | Königsfeld k. Brna | PTKiGK Zabrze | eksponat |
| WLABd (sypialny) | 1979 | Görlitz | Wars Wrocław | eksponat |
| Bhp (piętrowe), 2 wagony | – | Görlitz | PKP Kędzierzyn-Koźle | eksponat |
| 43A | 1957 | HCP Poznań | PTKiGK Zabrze | czeka na renowację |
| 94AA nr 8542 | 1976 | ZNTK Opole | Węgorzewo | czynny |
| 94AA nr 8543 | 1976 | ZNTK Opole | PCC Szczakowa | czynny |
| 94AA nr 8544 | 1976 | ZNTK Opole | PCC Szczakowa | czeka na renowację |
| 94AB nr 8535 | 1977 | ZNTK Opole | Kętrzyn | czynny |
| Bhux nr 8532 (salonka) | 1929 | Lilpop, Rau i Loewenstein | PCC Szczakowa | w naprawie |
| Bi29, 2 wagony | po 1929 | Gottfried Lindner | Nitron, Krupski Młyn | czeka na renowację |
| C „boczniak” | 1914 | – | Infrasilesia | czeka na renowację |
| 110Ac (kuszetka) | 1976 | HCP Poznań | Legnica | w naprawie |
| XHa (techniczny) | – | – | ZNTK Ostrów | czeka na renowację |
Trzy wagony 94AA/94AB z opolskich ZNTK są sprawne i jeżdżą w pociągach retro za Ty42-24. Salonka Bhux 8532 z 1929 roku (4 osie, wózki Görlitz, 28 miejsc lub 14 miejsc do spania) i kuszetka 110Ac są w naprawie; kuszetkę remontowano w latach 2019–2020 przy wsparciu firm PROTOR i GROWAG.
Wagony towarowe
W zbiorach jest ponad 20 wagonów towarowych, m.in.: piaskarki 15W i 22W z kolei piaskowej Szczakowa; cysterny, w tym wagon Slr z koksowni Chrobry w Wałbrzychu; kryty wagon UNRRA nr 8310; kryte wagony Kddt (Pafawag, 1951) i Kdt; kryty wagon pruskiego typu IId8 z 1909 roku; kryty Kassel A2Kdth z zakładów Talbot w Akwizgranie (1915); wapniarka 205S Sddw z MD Pyskowice (ok. 1968); węglarka 3W Wddo (Pafawag, 1946); kryty Kpt z Huty Ostrów (1934); XH z ZNTK Lubań (1961); platformy Rkmp z luksemburskiej wytwórni Prince Henri (1911) i 412Za Rs (1978); kryty wagon włoski z lat 1910–1930 z KWK Staszic oraz węgierski kryty Kd z ok. 1920 roku z KWK Piast.
Pozostały tabor
- elektryczny zespół trakcyjny EW90-36 z kolei piaskowej Szczakowa
- dźwig kolejowy EDK-300 z pociągu ratunkowego
- tendry 32D46 parowozów Ty246-24 i Ty246-38 z MD Gliwice oraz tender z wiedeńskich zakładów Floridsdorf
- sprawna drezyna ręczna z 2016 roku
TOZKiOS i Zrobotyzowani
W 2011 roku przy renowacji Ty42-44 i przy przewozach parowozów pracowała ekipa wolontariuszy TOZKiOS. Był wśród nich także Karol Lubaczewski, dziś prezes Zrobotyzowanych. Jego zdjęcia z tamtych tygodni są w naszym archiwum:
- Ty42-44: renowacja w lokomotywowni Katowice i powrót do Pyskowic, 2011
- Pt47-50 i Ty42-44 na Dniach Techniki Kolejowej w Gliwicach, 2011
Zobacz też w Leksykonie
- Klub Sympatyków Kolei we Wrocławiu – dziś właściciel TKh 05353, przy którym pracowali członkowie TOZKiOS
- Muzeum Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej – Gala Parowozów, na którą jeździ Ty42-24
- Skansen Taboru Kolejowego w Chabówce – parowozownia i czynne parowozy w Małopolsce
- Parowozownia Skierniewice – zabytkowa parowozownia pod Warszawą
Jak do nich trafić
Skansen zajmuje teren dawnej lokomotywowni przy stacji Pyskowice. Najłatwiej dojść od ul. Piaskowej, schodami między mostami kolejowymi. Do Pyskowic dojeżdżają pociągi z Gliwic i Opola oraz autobusy ZTM. Zwiedzanie trzeba wcześniej uzgodnić z Towarzystwem. Stowarzyszenie można wesprzeć, przekazując 1,5% podatku (KRS 0000031208). Uwaga: dawna strona internetowa Towarzystwa jest obecnie niebezpieczna (została przejęta), dlatego jej nie linkujemy.
Najczęstsze pytania
Co to jest TOZKiOS?
Towarzystwo Ochrony Zabytków Kolejnictwa i Organizacji Skansenów to stowarzyszenie z Pyskowic, które od 1998 roku ratuje zabytkowy tabor kolejowy i tworzy skansen w dawnej parowozowni przy stacji Pyskowice.
Ile parowozów ma skansen w Pyskowicach?
Według wykazów Towarzystwa około 27 parowozów, od pospiesznego Pt47-50 i towarowych Ty2, Ty42, Ty45 i Ty51 po przemysłowe tendrzaki TKp „Śląsk”. Łącznie kolekcja liczy ponad 60 pojazdów.
Czy Ty42-24 jest sprawny?
Tak. Ty42-24 po naprawie głównej został dopuszczony do ruchu 18 czerwca 2013 roku i prowadzi pociągi retro, m.in. na Paradę Parowozów w Wolsztynie i Galę Parowozów w Jaworzynie Śląskiej.
Czy można zwiedzać skansen w Pyskowicach?
Tak, ale wizytę trzeba wcześniej uzgodnić z Towarzystwem. Dobrą okazją są też imprezy i przejazdy pociągów retro.
Jak dojechać do skansenu TOZKiOS?
Pociągiem do stacji Pyskowice (z Gliwic lub Opola) albo autobusem ZTM. Na teren dawnej lokomotywowni najłatwiej wejść od ul. Piaskowej, schodami między mostami kolejowymi.
Czym była kolej piaskowa w Pyskowicach?
To przemysłowa linia, którą od początku XX wieku wożono piasek podsadzkowy do śląskich kopalń. Jeździły po niej m.in. potężne tendrzaki TKz, a ostatni parowóz, Ty51-140, pożegnano 15 kwietnia 1993 roku.
Źródła
- Archiwalna strona internetowa Towarzystwa, tozk.pl – podstrony „Historia”, „Kalendarium Ty42-24”, „Tabor” (stan z maja 2026, kopia z Internet Archive; bez odnośnika, bo serwis został przejęty i jest obecnie niebezpieczny). Opracowanie historii na tej stronie: Grzegorz Radliński.
- Krajowy Rejestr Sądowy, KRS 0000031208 (krs-pobierz.pl)
- M. Jerczyński, S. Koziarski, „150 lat kolei na Śląsku” (bibliografia przywoływana przez Towarzystwo)
- Wikipedia: Pyskowice (stacja kolejowa), Ty42
- Ilostan: baza taboru (Pt47-50, Ty42-44, Ty42-24)
- RailPictures.net: Ty42-24 TOZKiOS Pyskowice
- Urbex.nl: Lokomotywownia Pyskowice



