'/%3E%3C/svg%3E){kind=small}
Katowicką lokomotywownię zbudowano ponad sto lat temu dla parowozów. Ostatnie lata obsługiwała już elektrowozy, a 1 marca 2011 r. zamknięto ją na dobre. Kilka tygodni później do jej hali znów wjechał parowóz. Ty42-44, nazywany przez miłośników Teigrekiem, przez lata stał przed halą jako pomnik i powoli rdzewiał. Wiosną 2011 r. wolontariusze z Pyskowic przywrócili mu dawny wygląd. Mamy w archiwum zdjęcia z ostatniego dnia tej pracy.
Pomnik, który niszczał
Ty42-44 wyjechał z zakładów H. Cegielskiego w Poznaniu w 1945 r. z numerem fabrycznym 895. Był jednym z ok. 150 parowozów serii Ty42, które polskie fabryki zbudowały po wojnie według niemieckiej dokumentacji. Przez kolejne dziesięciolecia ciągnął pociągi towarowe: z Poznania, Szczakowej, Katowic, Bielska, Oświęcimia, Iłowa, Olsztyna, a na koniec z Pyskowic i Gliwic. Z inwentarza PKP skreślono go 10 listopada 1998 r.
Około 2000 r. parowóz przewieziono z Gliwic do Katowic i ustawiono jako pomnik przy lokomotywowni. Na zdjęciach z kolejnych lat widać, jak traci farbę. W 2009 r. ktoś podpisał jego zdjęcie w bazie Ilostan krótko: „w dalszym ciągu stoi jeszcze przy katowickim wachlarzu jako eksponat i niestety niszczeje”.
Wiosna 2011 w katowickim wachlarzu
11 kwietnia 2011 r. PKP Cargo przekazało Ty42-44 Towarzystwu Ochrony Zabytków Kolejnictwa i Organizacji Skansenów (TOZKiOS) z Pyskowic. Pod koniec kwietnia pracownicy wygaszanej lokomotywowni wstawili parowóz do hali. W maju wolontariusze TOZKiOS zeskrobali starą farbę, położyli podkład i nowy lakier, wstawili nowe szyby. Ty42-44 nie miał wrócić na tory pod parą. Miał po prostu znów wyglądać jak parowóz, a nie jak wrak.
Przy parowozie pracowała cała ekipa TOZKiOS, m.in. Rafał Osiewicz, Kamil Melich z tatą, bracia Zbigniew i Krzysztof Jakubinowie, założyciele Towarzystwa, Krzysztof Sekundo i wiele innych osób. Był wśród nich także Karol Lubaczewski, dziś prezes Zrobotyzowanych. Szlifował i malował, sprawdzał instalację pneumatyczną, a z rewidentem oglądał układ biegowy. To on jest na zdjęciu przy dymnicy.
16 czerwca 2011 r. prace się skończyły. Po południu Teigrek wyjechał z hali na obrotnicę. Z tego, co wiemy, Ty42-44 był najpewniej ostatnią lokomotywą, przy której ktokolwiek pracował w katowickim wachlarzu. Jeśli wiecie, że było inaczej, napiszcie do nas.
Dla najmłodszych
Jak zawrócić parowóz?
Samochód może zawrócić na skrzyżowaniu. Parowóz nie umie skręcić w miejscu, a tył ma niewygodny, bo jest tam tender z węglem i wodą. Dlatego w lokomotywowniach buduje się obrotnicę. To kawałek toru na wielkim, obracanym moście. Parowóz wjeżdża na środek, most kręci się razem z nim i lokomotywa może zjechać na inny tor albo stanąć przodem w drugą stronę.
Katowicka lokomotywownia ma dwie obrotnice, każdą długą na ok. 20 metrów. Przy jednej z nich stała tablica: „Wjazd i wyjazd z obrotnicy V max 2 km/h”. To wolniej, niż idzie człowiek!
A teraz zagadka: policz duże czerwone koła z jednej strony Teigreka na zdjęciu niżej. Ile ich jest? Odpowiedź znajdziesz w tabeli dla fachowców.
Nocą na wystawę
Świeżo pomalowany parowóz od razu ruszył w drogę. W nocy z 16 na 17 czerwca Ty42-44 był już w drodze na Dni Techniki Kolejowej. W piątek 17 czerwca stał w Tarnowskich Górach, a w sobotę 18 czerwca przy peronie 1 w Gliwicach. Obok niego stał inny parowóz z Pyskowic, Pt47-50, czyli Petucha. O tym weekendzie pisaliśmy tydzień temu we wpisie o Pt47-50 i Ty42-44 na Dniach Techniki Kolejowej.
Nowy dom w Pyskowicach
19 czerwca 2011 r. Ty42-44 dojechał do skansenu TOZKiOS w Pyskowicach. Stanął na terenie dawnej lokomotywowni, obok parowozów, które wciąż czekały na swoją kolej. Zdjęcia z 2020 i 2024 r. w bazie Ilostan pokazują go nadal w Pyskowicach.
Dla Teigreka to w pewnym sensie powrót, bo w latach 1989–1997 stacjonował właśnie w Pyskowicach. Według relacji na forum miłośników w ostatnich latach służby jeździł m.in. na linii Opole – Nysa i był ostatnim parowozem, który pod parą wyjechał z pyskowickiej szopy.
Dla fachowców
Seria Ty42 i Ty42-44
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Przeznaczenie | ciężkie pociągi towarowe |
| Układ osi | 1’E (2-10-0), czyli 5 dużych kół napędnych z każdej strony |
| Moc | ok. 1200 kW (1633 KM) |
| Prędkość maksymalna | 80 km/h |
| Koła napędne | 1400 mm |
| Cylindry | 600 × 660 mm |
| Seria | ok. 150 szt. z Fabloku i HCP od 1945 r., polska odmiana niemieckiej serii 52 (na PKP Ty2); zachowanych 14, z tego 3 w Pyskowicach |
| Ty42-44 | HCP Poznań 1945, nr fabr. 895 |
| Kocioł | fabryczny HCP 2805/1945; wymieniany w 1963, 1969 i 1975 r.; dziś F. Schichau, Elbing, 3887/1943 |
| Tender | fabryczny 30D43, dziś 32D47-816 (tabliczki widać na naszych zdjęciach) |
Parametry dotyczą całej serii, a nie pomiarów Ty42-44. Według opisu zdjęcia z 2024 r. w Ilostanie na tabliczce jednego z cylindrów (nr 1475) jest data próby wodnej: 1 grudnia 1966 r. Nie wiemy, kiedy i z jakiego parowozu Ty42-44 dostał obecny tender.
Gdzie stacjonował Ty42-44
01.08.1945 – 25.10.1947stacjonowanie: MD Poznań
26.10.1947 – 27.08.1948stacjonowanie: MD Szczakowa, MD Kraków Płaszów, MD Rzeszów, znów MD Szczakowa
28.08.1948 – 10.10.1958stacjonowanie: MD Katowice (od 03.1953 MD Stalinogród)
11.10.1958 – 05.1960stacjonowanie: MD Szopienice (01–02.1959 MD Kędzierzyn-Koźle)
05.1960 – 06.1964stacjonowanie: MD Bielsko
06.1964 – 21.11.1968stacjonowanie: MD Czechowice-Dziedzice
22.11.1968 – 11.08.1976stacjonowanie: MD Oświęcim
12.08.1976 – 15.06.1979stacjonowanie: MD Iłowo
16.06.1979 – 09.1989stacjonowanie: MD Olsztyn
09.1989 – 30.06.1997stacjonowanie: MD Pyskowice (03.1991 – 05.1992 MD Gliwice)
01.07.1997 – 09.11.1998stacjonowanie: MT Katowice
10.11.1998skreślony z inwentarza, oczekuje kasacji
ok. 2000 – 2011pomnik przy lokomotywowni Katowice
11.04.2011PKP Cargo przekazuje parowóz TOZKiOS
04 – 16.06.2011renowacja w hali lokomotywowni Katowice
19.06.2011eksponat skansenu TOZKiOS w Pyskowicach
Miejsce
Katowicki wachlarz
Parowozownia przy stacji Katowice działała już w 1857 r. Obecne hale powstały w latach 1899–1900 i 1908–1909. To jedna z nielicznych w Polsce lokomotywowni z dwiema halami wachlarzowymi i dwiema obrotnicami. Ostatnim użytkownikiem był Zakład Południowy PKP Intercity. Po zamknięciu w 2011 r. obiekt stał pusty. W 2021 i 2022 r. paliły się budynki na jego terenie. 16 grudnia 2021 r. lokomotywownię wpisano do rejestru zabytków (nr A/920/2021).
Nie znaleźliśmy aktualnych informacji o jej dalszych losach. Jeśli coś wiecie, dajcie znać.
Pomóż nam uzupełnić historię
- Czy po Ty42-44 w hali katowickiej lokomotywowni pracowano jeszcze przy jakimś pojeździe? Kto pamięta ostatnie tygodnie zakładu wiosną 2011 r.?
- Którędy i za jaką lokomotywą Ty42-44 jechał w nocy z 16 na 17 czerwca 2011 r.?
- Kiedy i z jakiego parowozu Ty42-44 dostał tender 32D47-816?
- Pamiętasz Teigreka w ruchu, z Oświęcimia, Olsztyna albo z linii Opole – Nysa?
- Masz zdjęcia pomnika przy katowickiej lokomotywowni z lat 2000–2011?
Napisz do nas: hello@zrobotyzowani.com.pl.
Przed wizytą w skansenie w Pyskowicach sprawdź aktualne zasady zwiedzania bezpośrednio w TOZKiOS.
Źródła
- Ilostan – Ty42-44: przydziały, kotły, tender, przekazanie, renowacja, przewóz do Pyskowic, zdjęcia 2003–2024
- polskieparowozy.pl – Ty42-44: producent, nr fabryczny, skreślenie, Katowice od ok. 2000 r.
- MGK, kolej.krakow.pl – Ty42-44: HCP 1945, nr 895, zdjęcie w Katowicach
- phototrans – Ty42-44: przewóz do Pyskowic, relacje o ostatnich latach służby
- Wikipedia – Ty2/Ty42: parametry i lista zachowanych parowozów
- parowozy.com.pl – Ty42: moc, prędkość, koła, cylindry
- Wikipedia – Lokomotywownia Katowice: historia, zamknięcie, pożary, rejestr zabytków
- PSMK – Dni Techniki Kolejowej 2011
- Zdjęcia i relacja: Karol Lubaczewski, archiwum Zrobotyzowanych
