Z archiwum Zrobotyzowanych: I Międzynarodowy Zlot Ogórków – Warszawa, 20 maja 2006

I Międzynarodowy Zlot Ogórków, Warszawa 2006 – relacja z wydarzenia

Jelcz „Ogórek” – parametry techniczne i rodowód konstrukcji

Autobus określany mianem „Ogórka” jest polską, licencyjną pochodną czechosłowackiego modelu Škoda-Karosa 706 RTO, opracowanego przez zakład Karosa (dawna firma karoseryjna Sodomka, znacjonalizowana w 1948 roku) i wprowadzonego do produkcji w 1958 roku. Jelczańskie Zakłady Samochodowe (JZS) zawarły umowę licencyjną z rządem Czechosłowacji w 1958 roku. Pierwsza partia produkcyjna objęła 20 egzemplarzy modelu Jelcz 043 zmontowanych z kompletnych, importowanych podzespołów. Wkrótce moc przerobowa fabryki wzrosła do 200 sztuk rocznie.

Jednostką napędową jest sześciocylindrowy, wysokoprężny silnik Škoda 706 RT o pojemności skokowej 11 780 cm³ (11,78 l), generujący moc 160 KM (118 kW) przy 1900 obr./min. Napęd przenoszony jest przez pięciobiegową, manualną skrzynię biegów z bezpośrednim piątym biegiem i dwuczęściowy wał napędowy na oś tylną. Prędkość maksymalna w warunkach optymalnych wynosi 85 km/h. Stalowe nadwozie o aerodynamicznych, obłych kształtach dachu – źródło powszechnie stosowanego przydomka „Ogórek” – wymusiło wysokość sufitu wewnętrznego poniżej 2 metrów.

Warianty i pochodne: od wersji międzymiastowej do wozu technicznego PAT-4

Bazowy model Jelcz 043 był wariantem międzymiastowym. W 1963 roku JZS opracowały wersję miejską pod oznaczeniem Jelcz 272 MEX. Usunięto bagażnik dachowy i nadokienne półki bagażowe, uproszczono zderzak (rezygnacja ze świateł przeciwmgielnych) oraz zastosowano dwie pary dwuskrzydłowych drzwi sterowanych pneumatycznie ze stanowiska kierowcy, umieszczonych na przednim i tylnym zwisie nadwozia. Rozwiązanie to skróciło czas wymiany pasażerów na przystankach. Nad giętymi szybami przednimi wygospodarowano przestrzeń na tablicę informacyjną dla pasażerów.

Od 1964 roku produkowano przyczepę pasażerską Jelcz P01 o długości 6924 mm, przeznaczoną do pracy w zestawie ciągniętym przez Jelcza 272 MEX lub 043. Zestawy z przyczepą eksploatowano m.in. w Krakowie, Gdyni, Szczecinie i Nowym Sączu. Odrębnym wariantem był autobus przegubowy Jelcz AP02 o długości 17,8 m, pojemności 142 osób (46 miejsc siedzących) i rozkładzie drzwi 0-2-2-2. Wadliwe umiejscowienie przegubu w połowie pojazdu skutkowało promieniem skrętu wynoszącym co najmniej 24,5 m – wozy nagminnie ulegały kolizjom przy pokonywaniu zakrętów. Zastąpiono go skróconym modelem Jelcz 021 (15,88 m), produkowanym do 1979 roku.

Pojazdy wycofywane z eksploatacji pasażerskiej przebudowywano w lokalnych warsztatach na wozy Pogotowia Autobusowego Technicznego – PAT-4: tylną część nadwozia zastępowano ramą ze skrzynią ładunkowo-warsztatową. Zachowana przednia część zachowywała silnik o pojemności 11,78 l i kabinę załogi. Wozy PAT-4 holowały nowoczesne, duże autobusy, w tym przegubowe Ikarusy. Ostatnie egzemplarze PAT-4 pracowały w Warszawie do roku 2003!

ZEA R-9 „Chełmska” – lokalizacja, historia i kontekst likwidacji

Miejscem I Międzynarodowego Zlotu Ogórków był Zakład Eksploatacji Autobusów R-9 „Chełmska” zlokalizowany na Dolnym Mokotowie w Warszawie, przy ul. Chełmskiej. Obiekt oddano do eksploatacji w 1960 roku jako bazę trolejbusów. Od 1966 roku przestrzeń zajezdni współużytkowały autobusy. Po likwidacji warszawskich trolejbusów w 1973 roku obiekt pełnił wyłącznie funkcję bazy autobusowej MZA. 1 kwietnia 2006 roku zainaugurowano oficjalny stan likwidacji zajezdni. Opróżniony z floty liniowej, rozległy utwardzony plac postojowy stworzył warunki do bezpiecznego zgromadzenia 14 zabytkowych autobusów i wielotysięcznej publiczności.

Finał ekonomiczny tej lokalizacji nastąpił 22 listopada 2006 roku: przetarg wygrał hiszpański deweloper Sando Inmobiliaria kwotą 371 450 000 zł przy cenie wywoławczej 95 mln zł, co odpowiadało ok. 7200 zł/m² gruntu. Planowane osiedle (ponad 100 000 m² nowej zabudowy, projekt biura architektonicznego JEMS Architekci) nigdy nie zostało wybudowane. Kryzys finansowy 2008 roku wstrzymał inwestycję. Stare hale wyburzono, teren pozostał nieużytkiem.

Organizatorzy i ramy instytucjonalne zlotu

Inicjatorem i organizatorem był Klub Miłośników Komunikacji Miejskiej (KMKM) Warszawa. Wsparcia instytucjonalnego udzieliły: Biuro Promocji Miasta Stołecznego Warszawy, Miejskie Zakłady Autobusowe (MZA) oraz operator Mobilis. Zlot odbył się w ramach III Warszawskiej Nocy Muzeów (55 placówek, szacunkowo 90 tys. uczestników przemieszczających się między obiektami) oraz równolegle organizowanego V Ogólnopolskiego Zlotu Stowarzyszeń Miłośników Komunikacji Miejskiej.

W Nocy Muzeów 2006 uruchomiono 5 dedykowanych linii autobusowych, obsługiwanych łącznie przez 24 autobusy, z czego 14 stanowiły zabytkowe Jelcze. Linie historycznego taboru obsługiwały trasę przebiegającą przez Muzeum Miar, Muzeum Archeologiczne, Galerię Zachęta, Muzeum Techniki w PKiN, Muzeum Narodowe i ośrodek „Fabryka Trzciny” na Pradze. Główny strumień pasażerski przejmowały autobusy niskopodłogowe użyczone przez Mobilis. Bezpłatne kursy realizowano w godzinach 18:30–02:00. Centralny węzeł: Plac Bankowy (odprawa autobusów linii D) i Plac Defilad przy Pałacu Kultury i Nauki.

Chronologia I Międzynarodowego Zlotu Ogórków (19–21 maja 2006)

Inwentaryzacja taboru: 14 pojazdów uczestniczących w I Zlocie Ogórków

Analiza wybranych pojazdów i delegacji

Škoda-Karosa 706 RTO z Eberswalde (BAR-B109H)

Pojazd należący do Barnimer Busgesellschaft (BBG) Eberswalde z powiatu Barnim w Brandenburgii był jedynym egzemplarzem oryginalnej, czechosłowackiej Škody-Karosy 706 RTO – bezpośredniego protoplasty wszystkich polskich wariantów licencyjnych Jelcz 043. Rejestracja: BAR-B109H. Wóz przybył z podpiętą polską przyczepą pasażerską Jelcz P01, tworząc transgraniczny zestaw ciągnik-przyczepa. Jego obecność nadała zlotowi charakter autentycznie międzynarodowy.

Zestaw MPK Kraków: Jelcz 272 MEX #341 + przyczepa Jelcz P01 E #608

Krakowskie MPK wystawiło zintegrowany skład z zajezdni Wola Duchacka: Jelcz 272 MEX prod. 1971, nr taborowy 341, połączony niebieskim dyszlem holowniczym z przyczepą Jelcz P01 E prod. 1976, nr taborowy 608 (długość przyczepy: 6924 mm). Oba pojazdy były w pełni sprawne technicznie. W Krakowie autobusy Jelcz stanowiły 100% taboru MPK w latach 1969–1978; ostatnie krótkie wozy 272 MEX wycofano w 1985 roku, ostatnie przegubowe – w 1979 roku.

Jelcz PAT-4 nr 643 – KMKM Warszawa

Wóz o numerze operacyjnym 643 to przebudowany pojazd Pogotowia Autobusowego Technicznego. Powstał z dawnego autobusu pasażerskiego Jelcz 272 MEX nr 805: zachowano przednią część nadwozia z kabiną i silnikiem (11,78 l), tylną część zastąpiono prostą ramą ze skrzynią ładunkowo-warsztatową. Na dachu zamontowane dwie pomarańczowe lampy błyskowe. Rejestracja: WJ 89Y, oznaczenie zajezdni: R-9. Wóz wycofany ze służby technicznej w Warszawie w roku 2003 – jeden z ostatnich PAT-4 eksploatowanych w stolicy.

Długofalowe skutki: profesjonalizacja ochrony taboru i ewolucja formuły (2007–2018)

Noc Muzeów w Warszawie rozwijała się dynamicznie: w 2004 roku – 11 placówek i 16 000 odwiedzających, 2005 roku – 33 placówki i 50 000 uczestników (wozy sprowadzano ze Szczecina, Bydgoszczy, Piaseczna i Otrębusów), 2006 roku – 55 placówek i ok. 90 000 uczestników przemieszczających się liniami muzealnnymi.

W 2007 roku wystawiono łącznie 42 zabytkowe autobusy i tramwaje, wprowadzając m.in. wariant Jelcza 043 Cabrio (otwarty, na bazie nadwozia autokarów wycieczkowych). W 2008 roku flota wzrosła do 50 pojazdów na 9 trasach. Rosnące zainteresowanie innymi markami (Jelcz PR100 / Berliet, Ikarus) skłoniło stowarzyszenia do zmiany nazwy imprezy: w 2012 roku dawny „Zlot Ogórków” przemianowano oficjalnie na Międzynarodowy Zlot Zabytkowych Autobusów. Po likwidacji ZEA Chełmska docelową lokalizacją stał się Plac Defilad przy Pałacu Kultury i Nauki.

Źródła: KMKM Warszawa, KMTM Chorzów Batory, MPK Kraków, MZA Warszawa, Wikipedia PL (Chełmska zajezdnia autobusowa), transinfo.pl, fleetlog.pl, kmkm.waw.pl, psmkms.krakow.pl.